Czy Mazowiecki Konserwator Zabytków uratuje Domy Towarowe Centrum?
Sprawa planowanej przebudowy zabytkowej elewacji Domów Towarowych Centrum – Wars, Sawa i Junior przestaje być lokalnym sporem o kolejną reklamę. O inwestycji i kontrowersjach związanych z wydaniem pozwolenia na budowę informują już ogólnopolskie media, w tym Money.pl, a także Wyborcza.pl. Coraz częściej pojawiają się pytania nie tylko o zasadność montażu wielkoformatowego ekranu LED na budynku uznanym za zabytek, ale również o skuteczność systemu ochrony zabytków i przebieg całej procedury administracyjnej.
Inwestycja formalnie zakłada demontaż istniejącej reklamy wielkoformatowej oraz odtworzenie historycznej szklanej elewacji od strony ul. Marszałkowskiej. Zdaniem ekspertów rzeczywistym efektem prac może być jednak przygotowanie fasady pod montaż kolejnego wielkoformatowego ekranu LED, podobnego do tego, który od blisko roku funkcjonuje już za zabytkowym przeszkleniem od strony Alej Jerozolimskich.
Dodatkowe wątpliwości budzi sposób wydania pozwolenia na przebudowę. Dokumentacja została przekazana Stołecznemu Konserwatorowi Zabytków 27 maja 2026 r., natomiast decyzję zatwierdzającą inwestycję wydano już 26 czerwca – przed upływem ustawowego terminu przewidzianego na zajęcie stanowiska przez organ ochrony zabytków. Pojawiają się więc pytania, czy procedura została przeprowadzona z należytą starannością oraz czy właściwie oceniono rzeczywisty zakres planowanych zmian.
Domy Towarowe Centrum są jednym z najważniejszych przykładów architektury modernistycznej drugiej połowy XX wieku w Polsce i stanowią integralny element historycznego założenia Ściany Wschodniej. Choć budynki figurują w gminnej ewidencji zabytków, ta forma ochrony nie zapewnia narzędzi porównywalnych z wpisem do rejestru zabytków.
Dlatego uwaga opinii publicznej kieruje się dziś przede wszystkim na Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, który dysponuje instrumentami pozwalającymi skutecznie zabezpieczyć obiekt. Konserwator może wszcząć z urzędu postępowanie o wpis Domów Towarowych Centrum wraz z historycznym założeniem Ściany Wschodniej do rejestru zabytków. Z chwilą wszczęcia takiego postępowania zastosowanie znajduje art. 10a ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, przewidujący zakaz prowadzenia robót budowlanych oraz innych działań mogących zmienić wygląd lub naruszyć substancję zabytku do czasu zakończenia postępowania.
To właśnie ten mechanizm prawny może obecnie skutecznie powstrzymać inwestycję do czasu pełnej oceny jej wpływu na historyczną elewację.
Eksperci zwracają uwagę, że sprawa wykracza daleko poza spór o kolejną reklamę. Dotyczy wiarygodności systemu ochrony zabytków oraz odpowiedzi na pytanie, czy w samym centrum Warszawy możliwa jest trwała komercjalizacja jednego z najbardziej rozpoznawalnych obiektów powojennego modernizmu mimo obowiązującej ochrony konserwatorskiej.
Najbliższe dni mogą mieć decydujące znaczenie. Jeżeli Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków zdecyduje się na wszczęcie postępowania o wpis do rejestru zabytków, historyczna fasada Domów Towarowych Centrum zostanie objęta natychmiastową ochroną. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że jedna z najbardziej charakterystycznych elewacji Warszawy zostanie trwale podporządkowana funkcji reklamowej, zanim zakończy się publiczna debata nad przyszłością tego miejsca.
